Weglopen uit het debat, is misschien wel het ultieme voorbeeld van wit privilege

woensdag 11 november 2015

Vier vrouwen kregen het dit weekend voor elkaar een heel land in beroering te brengen. Met hun interview in NRC Handelsblad, over racisme, wit privilege en discriminatie in Nederland, maakten Arzu Aslan, Mariam El Maslouhi, Seada Nourhussen en Anousha Nzume hevige emoties los. Ook bij ons. Maar weglopen van het debat of in reflex verwerpen wat de vrouwen ons proberen te vertellen, is misschien wel het ultieme voorbeeld van wit privilege. Alleen diegenen die in hun dagelijks leven geen last hebben van racisme, kunnen zich onttrekken aan een ongemakkelijke discussie daarover.

Ook bij ons riep de term whitey helper in het artikel wrevel op. Maar dat is precies de rol van activisten: wakker schudden, confronteren en soms zelfs stoken. Zo droeg zonder de zin “zwarte piet is racisme” Piet waarschijnlijk nog steeds overal zwarte schmink. En zonder het opiniestuk van de vier Twitter-dames zouden we nu niet debatteren over de privileges van de witte man. Dus in plaats van ons blind te staren op de gekozen woorden, willen wij reflecteren op onze rol als ‘witte organisatie’ die werkzaam is op het terrein van racisme en discriminatie.

Anderhalf jaar geleden zaten wij van Critical Mass om de tafel met het productiehuis De Familie Film & TV, website-ontwikkelaar IJsfontein en lobby-organisatie DDvL. We waren allen geraakt door de heftige emotie die het zwarte piet-debat had doen oplaaien, en wilden onze bijdrage leveren aan het tegengaan van racisme en discriminatie in Nederland. We besloten onze krachten te bundelen en gezamenlijk te werken aan een campagne over racisme en discriminatie in Nederland, genaamd Onderhuids.

Aansluitend op de documentaire ‘Zwart als Roet’ van Sunny Bergman en De Familie Film & TV, uitgezonden door de VPRO, ontwikkelden we samen met IJsfontein een Nederlandse versie van de Harvard Implicit Assocation Test. Met deze test kunnen mensen onderzoeken of zij een impliciete voorkeur hebben voor mensen met een donkere dan wel lichte huidskleur, en voor mensen met een Nederlandse of Marokkaanse afkomst. Daarnaast publiceerden we persoonlijke getuigenissen van onbewust en onderhuids racisme in Nederland en startten we een publiek onderzoek naar de rol die huidskleur en afkomst speelt in de Nederlandse samenleving. De lobby-organisatie DDvL organiseerde tegelijkertijd evenementen door het land en stelde een maatschappelijk akkoord op over racisme en discriminatie in Nederland.

Een jaar Onderhuids betekende voor Critical Mass een jaar vol gesprekken en reflectie, misschien wel meer intern dan gericht op de buitenwereld. Langzaam verloren we ons geloof dat vier organisaties die voornamelijk bestaan uit witte medewerkers gezamenlijk een nationale campagne over racisme zouden moeten opzetten. Het is niet aan ons om op dit thema frontrunner te zijn, maar die plek is voorbehouden aan mensen die het betreft. Anders zijn het witte mensen die de agenda bepalen voor degenen die juist racisme en discriminatie meemaken. Daarmee zeggen we niet dat witte mensen geen activiteiten mogen ontwikkelen om racisme tegen te gaan, maar hier waren de plannen te ambitieus. Tot slot opende dit jaar onze ogen voor het tekort aan diversiteit in onze eigen organisatie. We realiseerden ons dat de argumenten die we gebruikten om dit tekort te verklaren en verantwoorden, geen hout snijden.

Wat we ook merkten, was de neiging om ons helemaal uit dit onderwerp terug te trekken. Weg uit het debat, weg uit het veld, weg uit de complexiteit. Weg uit een gesprek waarin je het niet snel goed doet, maar waarin kritiek heel persoonlijk voelt. En waar het moeilijk is om je eigen gedachten uit te spreken, omdat deze bij een ander tot felle reacties kan leiden. We zagen dat veel mensen om ons heen die keuze al hadden gemaakt, en het onderwerp het liefst in z’n geheel vermijden.

Maar juist het gegeven dat het schuurt en dat het pijn doet, laat het belang zien om met dit onderwerp bezig te blijven. Ook voor ons en door ons. Het kan ook niet anders dat dit thema gevoelig ligt, omdat het zo raakt aan onze identiteit. Racisme – zij het bewust, onbewust of onderhuids – speelt in onze samenleving onmiskenbaar een rol en beïnvloedt de kansen die mensen krijgen in Nederland. Het voelt dan ook als een zwaktebod om ons als ‘witte Nederlanders’ uit het debat te onttrekken, juist omdat je kunnen onttrekken van dit onderwerp het toppunt van wit privilege is.

De strijd voor een Nederland waarin geen plek is voor racisme en discriminatie gaat iedereen aan. Voor Critical Mass, een organisatie die als missie heeft om mensen te laten nadenken over hoe we samenleven en omgaan met conflicten, zijn deze onderwerpen onvermijdelijk. Het gesprek over racisme moet gevoerd worden in alle facetten van de samenleving: uiteindelijk veranderen de structuren alleen als er steeds kleine bouwstukjes worden verlegd, en dat zullen we met z’n allen moeten doen. We blijven daarom werken aan projecten rondom deze thema’s op school, voor docenten en in het publieke domein. Maar met het voornemen om meer de samenwerking op te zoeken, en met een groter bewustzijn over de plek die wij zelf innemen.

Wij nodigen Nederlanders uit om met ons het ongemak op te zoeken. Om te luisteren, goed te luisteren en bij onszelf te rade te gaan hoe we in het debat staan en daarover het gesprek met elkaar aan te gaan. Om stil te staan bij onze eigen rol en om wat eelt te kweken. Zodat als er geprikt wordt we niet weglopen maar incasseren, en we de nodige moeilijke gesprekken blijven voeren.

Luc Lauwers, projectcoördinator en Hiske Arts, creatief directeur van Critical Mass. #LuisterOok